موسی بن جعفر(ع)

جزوه آموزشی مادر

 پس از زایمان پس از ترخیص

 پس از زایمان، وجود مقداری خونریزی و ترشحات واژینال طبیعی است. این ترشحات که «لوشیا» نام دارند، به تدریج تغییر رنگ داده و مقدار آن‌ها کمتر می‌شود. شناخت تفاوت بین خونریزی طبیعی و خونریزی غیرطبیعی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا خونریزی شدید پس از زایمان می‌تواند به سرعت خطرناک شود و نیاز به درمان فوری داشته باشد.

 خونریزی طبیعی پس از زایمان در روزهای اول پس از زایمان:  ترشحات معمولاً قرمز یا قرمز تیره هستند و ممکن است شبیه خونریزی قاعدگی باشند. با گذشت زمان  مقدار خونریزی باید به تدریج کمتر شود. رنگ ترشحات معمولاً از قرمز به صورتی یا قهوه‌ای و سپس به رنگ روشن‌تر تغییر می‌کند. ممکن است با افزایش فعالیت، به صورت موقت مقدار ترشحات کمی بیشتر شود. روند کلی باید به سمت کاهش خونریزی باشد.

 نکته مهم: اگر خونریزی پس از اینکه کمتر شده بود، دوباره به طور واضح افزایش پیدا کرد، آن را طبیعی تلقی نکنید و با ماما یا پزشک تماس بگیرید.

 مراقبت از خونریزی در منزل

 ۱. میزان خونریزی خود را بررسی کنید. برای بررسی مقدار خونریزی از نوار بهداشتی استفاده کنید و به تغییرات آن توجه داشته باشید.

 ۲. به روند خونریزی توجه کنید. مهم است که خونریزی به مرور کمتر شود. افزایش ناگهانی خونریزی نیاز به بررسی دارد.

 ۳. فعالیت‌های خود را به تدریج افزایش دهید. در روزهای اول پس از زایمان از فعالیت‌های سنگین خودداری کنید و استراحت کافی داشته باشید. 

۴. به وضعیت عمومی بدن خود توجه کنید. گاهی مقدار خونریزی تنها علامت مشکل نیست. احساس ضعف، سرگیجه، تپش قلب، تنگی نفس یا احساس غش می‌تواند نشانه از دست دادن قابل توجه خون باشد.

 ۵. داروهای تجویز شده را طبق دستور مصرف کنید. اگر برای شما مکمل آهن، داروی مسکن یا سایر داروها تجویز شده است، آن‌ها را طبق دستور پزشک یا ماما مصرف کنید.

 علائم هشدار خونریزی در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، موضوع را جدی بگیرید: خونریزی ناگهانی و شدید افزایش واضح خونریزی نسبت به ساعات یا روزهای قبل خیس شدن سریع نوار بهداشتی دفع مکرر لخته‌های بزرگ احساس ضعف شدید سرگیجه یا احساس سبکی سر تپش قلب رنگ‌پریدگی تنگی نفس احساس غش یا از حال رفتن بدتر شدن ناگهانی وضعیت عمومی در صورت وجود خونریزی شدید همراه با ضعف، سرگیجه، تپش قلب یا احساس غش، منتظر کاهش خودبه‌خودی خونریزی نمانید و فوراً برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کنید. علائم دیگری که پس از ترخیص باید جدی گرفته شوند  : خونریزی تنها عارضه مهم پس از زایمان نیست. در صورت بروز موارد زیر نیز با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:

 تب یا لرز درد شدید یا رو به افزایش شکم و لگن ترشحات واژینال با بوی بد سردرد شدید، به‌خصوص اگر همراه با تاری دید، اختلال بینایی، تهوع یا درد قسمت بالای شکم باشد تورم و درد یک‌طرفه ساق پا تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه سینه این علائم می‌توانند نشانه عفونت، فشار خون بالا پس از زایمان یا سایر عوارض مهم باشند و نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.

 مراقبت بهداشتی در منزل  : دست‌ها را قبل و بعد از تعویض نوار بهداشتی بشویید. نوار بهداشتی را به طور منظم تعویض کنید. ناحیه تناسلی را تمیز و خشک نگه دارید. از دوش واژینال استفاده نکنید. از محصولات واژینال بدون تجویز پزشک استفاده نکنید. در صورت وجود بخیه پرینه، مراقبت از محل بخیه را طبق آموزش ماما یا پرستار انجام دهید. رابطه جنسی بازگشت به رابطه جنسی باید با توجه به وضعیت جسمی و روحی مادر انجام شود. در صورت وجود خونریزی، درد، عفونت، زخم یا سایر مشکلات، درباره زمان مناسب شروع رابطه جنسی با پزشک یا ماما مشورت کنید. همچنین اگر فعلاً قصد بارداری مجدد ندارید، درباره روش مناسب پیشگیری از بارداری با ماما یا پزشک مشورت کنید. تغذیه و پیشگیری از کم‌خونی پس از زایمان، به‌خصوص در صورت وجود خونریزی، توجه به تغذیه اهمیت زیادی دارد. مصرف مواد غذایی حاوی آهن و پروتئین مانند: گوشت و مرغ حبوبات تخم‌مرغ سبزیجات برگ سبز مغزها و دانه‌ها می‌تواند به تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن کمک کند. در صورت تجویز مکمل آهن یا سایر مکمل‌ها، آن‌ها را طبق دستور مصرف کنید. استراحت و فعالیت بدن مادر برای بازگشت به شرایط قبل از بارداری به زمان نیاز دارد.

 در روزهای اول استراحت کافی داشته باشید. فعالیت‌های روزمره را به تدریج افزایش دهید. از بلند کردن اجسام سنگین و فعالیت شدید، تا زمانی که پزشک یا ماما اجازه نداده است، خودداری کنید. در صورت افزایش واضح خونریزی پس از فعالیت، فعالیت خود را کاهش داده و در صورت تداوم یا شدت گرفتن خونریزی با پزشک یا ماما تماس بگیرید. پیگیری پس از ترخیص مراقبت پس از زایمان تنها به زمان بستری در بیمارستان محدود نمی‌شود.

پیگیری‌های پس از زایمان برای بررسی وضعیت جسمی و روحی مادر و شناسایی زودهنگام عوارض اهمیت دارندسازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند مادر و نوزاد در دوره پس از زایمان، به‌ویژه طی شش هفته اول، مراقبت و پیگیری مناسب داشته باشند. مادر باید زمان مراجعه بعدی خود را از ماما یا پزشک دریافت کرده و در موعد تعیین‌شده مراجعه کند.

 چه زمانی فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنیم؟ اگر پس از ترخیص با هر یک از موارد زیر مواجه شدید، مراجعه را به تأخیر نیندازید: ۱. خونریزی شدید یا ناگهانی ۲. خیس شدن سریع نوار بهداشتی ۳. احساس غش، ضعف شدید یا سرگیجه ۴. تپش قلب یا تنگی نفس ۵. درد شدید شکم یا لگن ۶. تب و لرز ۷. ترشحات بدبو ۸. سردرد شدید همراه با اختلال بینایی یا درد قسمت بالای شکم ۹. تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه سینه ۱۰. درد، قرمزی یا تورم یک‌طرفه ساق پا ۱۱. هرگونه بدتر شدن ناگهانی وضعیت عمومی 

پیام مهم برای مادر «خونریزی پس از زایمان را دست‌کم نگیرید. خونریزی طبیعی باید به مرور کمتر شود. اگر خونریزی ناگهان زیاد شد یا همراه با ضعف، سرگیجه، تپش قلب یا احساس غش بود، منتظر نمانید و فوراً برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کنید.

دوره پس از زایمان یکی از مهم‌ترین مراحل زندگی مادر و خانواده است. بدن مادر پس از بارداری و زایمان نیاز به زمان برای بازگشت به شرایط طبیعی دارد و ممکن است تغییرات جسمی و روحی مختلفی ایجاد شود. 

شش هفته اول پس از زایمان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ با این حال، مراقبت از مادر می‌تواند تا هفته‌های بعد نیز ادامه داشته باشد. مراقبت مناسب، تغذیه کافی، استراحت، حمایت خانواده، توجه به سلامت روان و مراجعه به‌موقع در صورت مشاهده علائم هشدار، نقش مهمی در بهبود مادر دارد.

 ۱. استراحت و فعالیت در منزل : در روزهای اول پس از زایمان : استراحت کافی داشته باشید. از انجام فعالیت‌های سنگین و خسته‌کننده خودداری کنید. فعالیت‌های روزمره را به تدریج افزایش دهید. از بلند کردن اجسام سنگین، به‌خصوص در صورت داشتن محدودیت پزشکی، خودداری کنید. در صورت توانایی، پیاده‌روی سبک را به تدریج آغاز کنید. از نشستن یا ایستادن طولانی‌مدت خودداری کنید. برای انجام کارهای منزل از همسر و اعضای خانواده کمک بگیرید. استراحت فقط به معنای خوابیدن نیست؛ کاهش فشار کاری و داشتن فرصت کافی برای غذا خوردن، استحمام، شیردهی و آرامش نیز بخشی از مراقبت پس از زایمان است.

 ۲. خونریزی و ترشحات پس از زایمان  : خونریزی واژینال پس از زایمان که «لوشیا» نام دارد، طبیعی است و معمولاً در روزهای ابتدایی بیشتر بوده و سپس به تدریج کاهش پیدا می‌کند. ممکن است رنگ ترشحات در ابتدا قرمز، سپس قهوه‌ای یا صورتی و در ادامه روشن‌تر یا مایل به سفید شود. توصیه‌ها: میزان و تغییرات خونریزی را بررسی کنید. از نوار بهداشتی استفاده کنید. نوار بهداشتی را مرتب تعویض کنید. بهداشت ناحیه تناسلی را رعایت کنید. در صورت بروز خونریزی بسیار شدید، خروج لخته‌های بزرگ، سرگیجه، ضعف یا احساس غش، باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه شود.

 ۳. مراقبت از بخیه‌های ناحیه پرینه در صورت وجود بخیه در ناحیه پرینه: ناحیه را تمیز و خشک نگه دارید. پس از شست‌وشو، ناحیه را به‌آرامی خشک کنید. از دستکاری یا کشیدن بخیه‌ها خودداری کنید. در صورت تجویز دارو یا مسکن، آن را طبق دستور مصرف کنید. در صورت افزایش درد، تورم، قرمزی، ترشح چرکی یا بوی بد از محل بخیه، با پزشک یا ماما تماس بگیرید. ۴. مراقبت پس از سزارین در صورت زایمان به روش سزارین: محل برش جراحی را تمیز و خشک نگه دارید. پانسمان و مراقبت از زخم را طبق دستور بیمارستان انجام دهید. از دستکاری زخم خودداری کنید. از بلند کردن اجسام سنگین و فعالیت شدید تا زمانی که پزشک اجازه نداده است خودداری کنید. هنگام سرفه یا عطسه می‌توانید با قرار دادن دست یا بالش روی شکم، از محل برش حمایت کنید. در صورت باز شدن زخم، قرمزی، تورم، ترشح، بوی بد یا افزایش درد، مراجعه پزشکی ضروری است.

 ۵. حمام و بهداشت فردی : رعایت بهداشت بدن و ناحیه تناسلی اهمیت دارد. حمام کردن معمولاً با توجه به نوع زایمان و وضعیت زخم امکان‌پذیر است. پس از حمام، محل زخم یا بخیه را طبق دستور خشک و مراقبت کنید. از استفاده خودسرانه از مواد ضدعفونی‌کننده، پودرها یا مواد سنتی روی زخم خودداری کنید .

 ۶. تغذیه پس از زایمان تغذیه مناسب به ترمیم بدن، تأمین انرژی و در صورت شیردهی، تأمین نیازهای مادر و نوزاد کمک می‌کند. توصیه‌ها: وعده‌های غذایی منظم داشته باشید. از منابع پروتئینی مانند گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، حبوبات و لبنیات استفاده کنید. میوه و سبزیجات متنوع مصرف کنید. غلات کامل و مواد غذایی حاوی فیبر را در برنامه غذایی قرار دهید. در صورت توصیه پزشک، مکمل آهن و سایر مکمل‌ها را طبق دستور مصرف کنید. مایعات کافی بنوشید، به‌ویژه در دوران شیردهی. از رژیم‌های غذایی سخت و کاهش وزن سریع در هفته‌های ابتدایی پس از زایمان خودداری کنید.

 ۷. پیشگیری و درمان یبوست  : یبوست پس از زایمان شایع است. برای پیشگیری: آب و مایعات کافی مصرف کنید. میوه، سبزیجات و مواد غذایی پرفیبر مصرف کنید. در صورت توانایی، فعالیت بدنی سبک داشته باشید. اجابت مزاج را به تأخیر نیندازید. در صورت نیاز، داروی ملین را فقط طبق توصیه پزشک مصرف کنید.

 ۸. مراقبت از پستان‌ها و شیردهی در صورت شیردهی: نوزاد را به‌طور مکرر و بر اساس علائم گرسنگی شیر دهید. وضعیت صحیح قرارگیری نوزاد و گرفتن پستان را رعایت کنید. در صورت درد مداوم هنگام شیردهی، از ماما یا مشاور شیردهی کمک بگیرید. از شست‌وشوی مکرر نوک پستان با صابون خودداری کنید. در صورت پرشدگی پستان، شیردهی مکرر و تخلیه مناسب پستان می‌تواند کمک‌کننده باشد. در صورت قرمزی واضح، درد شدید، تورم، تب یا احساس بیماری، احتمال عفونت پستان مطرح است و باید ارزیابی پزشکی انجام شود. ۹. تغییرات روحی پس از زایمان

تغییرات هورمونی، کم‌خوابی، خستگی و مسئولیت مراقبت از نوزاد می‌توانند بر وضعیت روحی مادر تأثیر بگذارند. ممکن است مادر در روزهای اول: زود گریه کند. احساس خستگی و بی‌حوصلگی داشته باشد. حساس یا تحریک‌پذیر شود. احساس نگرانی کند. تغییرات خلقی داشته باشد. این علائم معمولاً گذرا هستند؛ اما اگر ناراحتی شدید باشد، ادامه پیدا کند یا عملکرد روزمره مادر را مختل کند، باید از نظر افسردگی و اضطراب پس از زایمان بررسی شود. ۱۰. مراقبت از سلامت روان مادر درباره احساسات خود با همسر یا فرد مورد اعتماد صحبت کنید. برای استراحت و خواب فرصت ایجاد کنید. از درخواست کمک از خانواده خجالت نکشید. زمانی را برای مراقبت از خود اختصاص دهید. تمام مسئولیت مراقبت از نوزاد و منزل را به تنهایی بر عهده نگیرید. در صورت احساس ناامیدی شدید، بی‌ارزشی، ناتوانی در مراقبت از خود یا نوزاد، یا افکار آسیب به خود یا دیگران، باید فوراً کمک تخصصی دریافت شود.

 ۱۱. خواب و خستگی خواب مادر پس از زایمان ممکن است به علت نیازهای نوزاد مختل شود. برای کاهش خستگی: زمانی که نوزاد می‌خوابد، در صورت امکان مادر نیز استراحت کند. از کمک همسر و خانواده استفاده کنید. انجام کارهای غیرضروری منزل را کاهش دهید. خواب و استراحت مادر را به اندازه سایر نیازهای خانواده مهم بدانید.

 ۱۲. رابطه جنسی پس از زایمان بازگشت به رابطه جنسی باید بر اساس وضعیت جسمی و روحی مادر باشد. در صورت وجود درد، خونریزی یا زخم، قبل از شروع رابطه با پزشک یا ماما مشورت کنید. خشکی واژن در دوران شیردهی ممکن است رخ دهد. رابطه جنسی نباید همراه با درد قابل توجه باشد. در صورت درد مداوم، خونریزی یا نگرانی درباره بخیه‌ها، ارزیابی پزشکی لازم است.

 ۱۳. پیشگیری از بارداری امکان بارداری پس از زایمان ممکن است قبل از اولین قاعدگی وجود داشته باشد. اگر فعلاً قصد بارداری مجدد ندارید: درباره روش مناسب پیشگیری از بارداری با پزشک یا ماما مشورت کنید. روش پیشگیری باید با شرایط مادر و در صورت شیردهی، متناسب با وضعیت شیردهی انتخاب شود.

 ۱۴. بازگشت قاعدگی زمان بازگشت قاعدگی در افراد مختلف متفاوت است و شیردهی می‌تواند باعث تأخیر در شروع قاعدگی شود. بازگشت قاعدگی به معنای پایان کامل دوره بهبودی نیست و وجود یا عدم وجود قاعدگی به تنهایی معیار سلامت مادر محسوب نمی‌شود.

 ۱۵. مراجعه‌های پس از زایمان مراقبت پس از زایمان نباید فقط به یک مراجعه محدود شود. طبق توصیه WHO، مادر و نوزاد باید در هفته‌های اول پس از تولد تحت پیگیری قرار گیرند. زمان و تعداد مراجعات با توجه به وضعیت مادر و نوزاد تعیین می‌شود.

 در این مراجعات مواردی مانند: وضعیت جسمی مادر خونریزی فشار خون زخم و بخیه تغذیه و شیردهی وضعیت روحی روش پیشگیری از بارداری خواب و خستگی وضعیت نوزاد بررسی می‌شود. علائم هشدار مادر پس از زایمان در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است: خونریزی شدید یا ناگهانی خروج لخته‌های بزرگ همراه با خونریزی شدید تب یا لرز ترشحات بدبو از واژن درد شدید یا رو به افزایش شکم یا لگن قرمزی، تورم، باز شدن یا ترشح از محل بخیه یا زخم سزارین سردرد شدید، تاری دید یا اختلالات بینایی تورم ناگهانی صورت یا دست‌ها درد قفسه سینه یا تنگی نفس درد، قرمزی یا تورم یک‌طرفه ساق پا سرگیجه شدید، ضعف یا احساس غش احساس بیماری شدید یا بدتر شدن وضعیت عمومی علائم فوق می‌توانند نشانه عوارض مهم پس از زایمان باشند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.

 مراقبت از نوزاد در منزل 

مادر و نوزاد هر دو نیاز به مراقبت و پیگیری دارند.                                                  

 مهم‌ترین مراقبت‌های نوزاد شامل:

 تغذیه مناسب و حمایت از شیردهی * گرم نگه داشتن نوزاد  * شست‌وشوی دست‌ها قبل از تماس با نوزاد  * مراقبت بهداشتی از بند ناف  * توجه به رنگ پوست، تنفس و میزان هوشیاری نوزاد *  پیگیری واکسیناسیون و مراقبت‌های دوره‌ای * توجه به علائم خطر علائم خطر در نوزاد  

در صورت مشاهده موارد زیر، نوزاد باید سریعاً توسط پزشک ارزیابی شود:   شیر نخوردن یا کاهش واضح تغذیه بی‌حالی یا کاهش فعالیت تنفس دشوار یا سریع تب یا پایین بودن غیرطبیعی دمای بدن تشنج تغییر رنگ واضح پوست یا لب‌ها استفراغ مکرر یا وضعیت غیرطبیعی عمومی پیام پایانی دوره پس از زایمان زمان سازگاری با تغییرات جسمی، روحی و خانوادگی است. مادر برای بهبود و مراقبت از نوزاد به استراحت، تغذیه مناسب، حمایت خانواده و دسترسی به خدمات سلامت نیاز دارد. مراقبت از مادر به اندازه مراقبت از نوزاد اهمیت دارد. در صورت مشاهده هرگونه علامت غیرطبیعی یا نگرانی درباره وضعیت خود یا نوزاد، مراجعه به پزشک، ماما یا مرکز درمانی را به تأخیر نیندازید.

منابع World Health Organization (WHO). Consolidated guidelines for the prevention, diagnosis and treatment of postpartum haemorrhage. Geneva: WHO; 2025. World Health Organization (WHO). Consolidated guidelines for the prevention, diagnosis and treatment of postpartum haemorrhage: Implementation Guide. Geneva: WHO; 2026. World Health Organization (WHO). Bleeding after birth: course on prevention, diagnosis and treatment of postpartum haemorrhage. Geneva: WHO; 2025. World Health Organization (WHO). WHO recommendations for care of the mother and newborn during the postnatal period. Geneva: WHO. World Health Organization (WHO). Getting the health services you need: after childbirth. Updated 2022. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Postpartum Hemorrhage. Clinical Guidance. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Optimizing Postpartum Care